Χριστίνα Μπότσου, μουσειοπαιδαγωγός

Εθνική Πινακοθήκη – Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτσου

christinabotsou@nationalgallery.gr

 

Περίληψη

Η πρόσφατη ένταξη της Εθνικής Πινακοθήκης στο Διεθνές Δίκτυο Μουσείων για τη μελέτη και ανάδειξη του έργου των καλλιτεχνών Hans (Jean) Arp και Sophie Taeuber-Arp (The Arp Network) ακολούθησε τη δωρεά 21 γλυπτών του Arp από το ομώνυμο Ίδρυμα του Βερολίνου προς την Εθνική Πινακοθήκη και πλέον σηματοδοτεί μια νέα εποχή για την έρευνα της επίδρασης που άσκησε η αρχαία ελληνική σκέψη και τέχνη στο έργο του πρωτοπόρου μοντερνιστή. Μέσα από υβριδικές μορφές, όπως η Σειρήνα και η Χίμαιρα, η νύμφη-δέντρο Δάφνη και η Γυναίκα-Αμφορέας, ο εμβληματικός γλύπτης, ζωγράφος και ποιητής Hans Arp συνδιαλέχθηκε με την αρχαία ελληνική παράδοση, ενσωματώνοντας τύπους της στο θεματογραφικό και μορφοπλαστικό λεξιλόγιο του έργου του. Μια σειρά γλυπτών που αποδίδουν πολυποίκιλες μεταμορφώσεις του ελληνικού μύθου πιστοποιεί το έντονο ενδιαφέρον του Arp για τον αρχαιοελληνικό κόσμο, το οποίο διεύρυνε και εμβάθυνε στη διάρκεια των επισκέψεών του στην Ελλάδα κατά τη δεκαετία του 1950. Σε αυτό το πλαίσιο, ο νέος κύκλος εκπαιδευτικών προγραμμάτων της Εθνικής Πινακοθήκης, με τίτλο «Σύγχρονες Μυθολογίες», εξετάζει τους τρόπους με τους οποίους ο σύγχρονος εικαστικός λόγος επανανοηματοδοτεί τα μυθικά αρχέτυπα και τις γλυπτικές τους αναπαραστάσεις, και προσφέρει σύγχρονες ερμηνείες για τις αφηγήσεις της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας στη σχολική τάξη. Προτείνοντας μια σειρά εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων που ανταποκρίνονται στο αναλυτικό πρόγραμμα της προσχολικής και πρώτης σχολικής εκπαίδευσης, στα σημεία που αφορούν το πέρασμα από τη μυθολογική αφήγηση στην ιστορική τεκμηρίωση, το πρόγραμμα φιλοδοξεί να εντάξει στην εκπαιδευτική διαδικασία μια σύγχρονη προσέγγιση της μυθολογίας, μέσω της κατανόησης του σύγχρονου οπτικού πολιτισμού.

 

Λέξεις-κλειδιά

 

Μυθολογία και ταυτότητα, πολιτισμικές σπουδές, σύγχρονος οπτικός πολιτισμός, μουσειακή εκπαίδευση

 

Εισαγωγή στο Έργο του Hans Arp

 

 

Any work that is not rooted in myth and poetry or that does not partake of the depth and essence of the universe is merely a ghost. The means in painting and sculpture have remained the same since the days of Pythagoras. But whereas the Pythagoreans admitted that the contrast between what is straight and what isn’t is the substance of all things, we, who lived through the years in which figurative art changed into shaping configurative art, wanted to stress spirit rather than matter, and so we limited ourselves to horizontal and vertical planes.

(Arp, 1972: σ. 292)

 

Από την Πυθαγόρεια φιλοσοφία ως την κοσμολογική θεώρηση του Ησιόδου, οι μεταμορφώσεις του ελληνικού μύθου διακρίνονται ανάγλυφες στο ποιητικό και εικαστικό έργο του εμβληματικού Γαλλο-γερμανού καλλιτέχνη Hans (Jean) Arp. Διατρέχοντας το έργο του Arp, μία σειρά από έργα με μυθολογικό περιεχόμενο και θεματογραφία που αντλείται από τον αρχαίο Ελληνικό κόσμο, από τη θεά Δήμητρα και τη νύμφη Δάφνη, στη Γυναίκα-Αμφορέα και τους θρυλικούς λέοντες της Δήλου (Hartog & Wiegartz, 2022) καταδεικνύει το ενδιαφέρον του Arp για τον αρχαιοελληνικό πολιτισμό, το οποίο φαίνεται να τονώνεται ύστερα από τα ταξίδια του στην Ελλάδα κατά τη δεκαετία του 1950. Η οπτική ακολουθία έργων του Hans Arp που συνδιαλλέγονται με τον ελληνικό μύθο, με έργα όπως ο Κορμός- Αγγείο (1963) ή το Κυπριακό (1931-38) είναι ενδεικτική του ενδιαφέροντός του Arp για τον Ελληνικό πολιτισμό, συνομιλώντας παράλληλα με το στοιχείο της υβριδικότητας των μορφών, που αποτελεί κεντρικό πυλώνα στο έργο του καλλιτέχνη, με εμβληματικά έργα όπως το Κεφάλι-Κοχύλι (1958) ή ο Κορμός-Καρπός (1960) (Trier, 1968). Η πρόσφατη δωρεά 21 γλυπτών από το Ιδρυμα  Arp στην Εθνική Πινακοθήκη της Αθήνας, αποτέλεσμα της αρχειακής έρευνας και επιμελητικής εργασίας της ιστορικού τέχνης και επιμελήτριας Νεοελληνικής και Ευρωπαϊκής Γλυπτικής της Εθνικής Πινακοθήκης, Αρτέμιδος Ζερβού, είναι ενδεικτική της διαλεκτικής σχέσης που συνεχίζει να χαρακτηρίζει τις δημιουργίες του Hans Arp, αναφορικά με τον ελληνικό πολιτισμό, ενθαρρύνοντας σύγχρονες αναγνώσεις στο έργο του.

 

Το Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα Σύγχρονες Μυθολογίες για Μαθητές Δημοτικού

 

Η σειρά εκπαιδευτικών μουσειοπαιδαγωγικών προγραμμάτων της Εθνικής Πινακοθήκης, με τίτλο: «Σύγχρονες Μυθολογίες» αναπτύχθηκε στο πλαίσιο της απόκτησης του corpus των 21 έργων του Hans Arp, αλλά και της εξοικείωσης του ελληνικού κοινού με τη ζωή και το έργο του καλλιτέχνη, από το Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων του μουσείου και την επιμελήτρια Αρτέμιδα Ζερβού. Η πρώτη φάση των μουσειοπαιδαγωγικών εκπαιδευτικών προγραμμάτων, με τίτλο: «Σύγχρονες Μυθολογίες: Στον Κόσμο του Hans Arp» υλοποιήθηκε κατά την περίοδο της έκθεσης του έργου του Hans Arp «Φυτικός Κορμός» στο φουαγιέ της Εθνικής Πινακοθήκης, από τον Ιούλιο έως τον Σεπτέμβριο του 2025 (Εικόνες 1 & 2). Με γνώμονα το ηλικιακό φάσμα των μαθητών και μαθητριών που συμμετείχαν στην πρώτη αυτή φάση, ηλικίας 6-12 ετών, ο σχεδιασμός υλοποιήθηκε με βάση διακριτούς παιδαγωγικούς και καλλιτεχνικούς στόχους, όπως αυτοί περιλαμβάνονται στα αναλυτικά προγράμματα του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής για τη συγκεκριμένη εκπαιδευτική βαθμίδα, ώστε οι συμμετέχοντες-ουσες: «να καλλιεργήσουν την κριτική σκέψη τους, προβαίνοντας σε συσχετισμούς, αξιολογήσεις, ανάλυση αιτίων και γενικεύσεις, στο επίπεδο της ωριμότητας και της αντιληπτικής ικανότητας της ηλικίας τους» (Ι.Ε.Π., 2021: σ. 6).

Κεντρική παιδαγωγική στόχευση του προγράμματος σε αυτή τη φάση υπήρξε η αξιοποίηση των εικαστικών έργων του Γαλλο-γερμανού γλύπτη Hans Arp για τη διδασκαλία θεμάτων από το μάθημα της ιστορίας σε μαθητές δημοτικής εκπαίδευσης και ιδιαίτερα σε παραλληλισμό με το εκπαιδευτικό εγχειρίδιο «Από τη Μυθολογία στην Ιστορία», που διδάσκονται οι μαθητές της Γ’ Δημοτικού, σύμφωνα με τα νέα διαθεματικά προγράμματα σπουδών του παιδαγωγικού ινστιτούτου (Ι.Ε.Π., 2021). Παράλληλα, για το σχεδιασμό του προγράμματος τέθηκαν καλλιτεχνικοί στόχοι που σχετίζονται με την καλλιέργεια του αισθητικού κριτηρίου των μαθητών (Duncum, 2006)  και την εξοικείωσή τους με τα έργα του σύγχρονου οπτικού πολιτισμού (Freedman, 2003).

H οπτική αξιοποίηση έργων του σύγχρονου οπτικού πολιτισμού για τη διδασκαλία του μαθήματος της ιστορίας και μυθολογίας είναι ένα ζήτημα που απασχολεί ιδιαίτερα τη σύγχρονη παιδαγωγική θεωρία (Garoian & Gaudelius, 2008; DuBois, 2006). Το ζήτημα της υποδοχής των κλασσικών κειμένων και του αρχαίου Ελληνικού πολιτισμού στη σύγχρονη οπτική κουλτούρα είναι ιδιαίτερα διαδεδομένο στις λεγόμενες «σπουδές πρόσληψης» (reception studies), οι οποίες μελετούν τον τρόπο με τον οποίο τα αποκυήματα των κλασσικών σπουδών ανανεώνονται και επανεννοιολογούνται με βάση τα νέα συγκείμενα (Hardwick, 2003). Ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του ’90, οι σύγχρονες τάσεις στη διδασκαλία της μυθολογίας ενθάρρυναν τις παράλληλες αναγνώσεις της με το σύγχρονο κόσμο, επιτρέποντας τη δημιουργία προσωπικών ερμηνειών σε σχέση με το μύθο (Hardwick & García-Jurado, 1996). Σύμφωνα με τον Frauenfelder, ο τρόπος αυτός να μελετάς τον αρχαίο μύθο διευκολύνει τους μαθητές «να μην μελετούν αποστασιοποιημένa τον τρόπο με τον οποίο οι μύθοι παράγονται ή αναπαράγονται ανά τους αιώνες, αλλά να κατανοούν ότι οι ανθρώπινες ιστορίες έχουν βαθιά επίδραση σε όλους τους πολιτισμούς και ότι η σύγκριση παρόμοιων ιστοριών από διαφορετικούς πολιτισμούς μπορεί να φωτίσει και τις δύο αφηγήσεις με τρόπους που ειδάλλως θα ήταν αδύνατον» Frauenfelder, 2005: σ. 210).

 

Υλοποίηση του Προγράμματος και Εκπαιδευτικά Οφέλη

 

Μετά την υλοποίηση του εκπαιδευτικού προγράμματος στο χώρο του φουαγιέ, οι μαθητές και οι μαθήτριες που συμμετείχαν είχαν την ευκαιρία να δημιουργήσουν τα δικά τους μυθικά, υβριδικά πλάσματα στο παιδικό εργαστήριο της Εθνικής Πινακοθήκης, εμπλουτίζοντας με σύγχρονα νοήματα (Efland, 1990) την αφήγηση της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας. Εστιάζοντας στην περίοδο κατά την οποία ο Arp συνδέθηκε με το κίνημα του παρισινού Σουρεαλισμού (Arp, 1972), οι συμμετέχοντες-ουσες δημιούργησαν συλλογικά μυθικά πλάσματα, μέσα από το διάσημο παιχνίδι των σουρεαλιστών, γνωστό με το όνομα Cadavre Exquis (Εξαίσιο Πτώμα), κατά το οποίο οι συμμετέχοντες και οι συμμετέχουσες ζωγραφίζουν εκ περιτροπής στην ίδια επιφάνεια χαρτιού, δημιουργώντας ένα έργο συνεργατικής σχεδίασης.

Η ευρηματικότητα της προσέγγισης του ελληνικού μύθου από την πλευρά των μαθητών και μαθητριών είναι ενδεικτική της αναγκαιότητας να επανεπισκεφθούμε δημιουργικά το παρελθόν μέσα από τη σύγχρονη τέχνη (Hardy, 2006). Μέσα από τη σουρεαλιστική τεχνική του Cadavre Exquis, οι μαθητές-τριες φάνηκε να συμπλέκουν τον αρχαίο κόσμο με τα σύγχρονα ψηφιακά περιβάλλοντα, με έναν από τους συμμετέχοντες να σχεδιάζει ένα drone-χελώνα, προτείνοντας μία υβριδική μορφή που συνδέει την ψηφιακή τεχνολογία με τους Αισώπειους μύθους. Ο τεχνολογικός ανθρωπομορφισμός (Κούβου, 2016) συνεχίστηκε με αναποδογυρισμένα αυτοκίνητα με ρόδες για μάτια και ανθρωπομορφικά ρομπότ, αλλά και οπτικά στοιχεία από το προσφιλές στους μαθητές βιντεοπαιχνίδι κατασκευής ψηφιακών κόσμων, Minecraft.

Παράλληλα, οι επιρροές από το φυσικό περιβάλλον ήταν έκδηλες στα έργα των παιδιών, καθώς συχνά αξιοποιήθηκαν στοιχεία από το φυσικό περιβάλλον αντί για μέλη του σώματος, όπως οι κορμοί δέντρων και τα κλαδιά για χέρια, και το ουράνιο τόξο για χαμόγελο. Παράλληλα, οι κάκτοι ήταν συχνά παρόντες στα έργα των παιδιών, όπως και στο έργο του Hans Arp, εγκυροποιώντας τη διαλεκτική σχέση που ανέπτυξαν οι μαθητές και οι μαθήτριες με το έργο του Γαλλο-γερμανού καλλιτέχνη. Ο καστράνθρωπος, το λουλουδοτοπίο, το κοριτσορομπότ και το δεντροπαράξενο είναι ορισμένα μόνο από τα παράδοξα, υβριδικά πλάσματα που συνέλαβαν τα παιδιά που συμμετείχαν στο πρόγραμμα «Σύγχρονες Μυθολογίες: Στον Κόσμο του Χανς Αρπ» (Εικόνες 3, 4, 5 & 6).

Κεντρικό σχεδιαστικό χαρακτηριστικό των έργων των παιδιών υπήρξε ο ανθρωπομορφισμός, γεγονός ιδιαίτερα σύνηθες στην αναπαράσταση μυθολογικών πλασμάτων στη δημοφιλή κουλτούρα (Gloyn, 2019). Οι μαθητές και οι μαθήτριες που συμμετείχαν αξιοποίησαν μετωπικές, εκφραστικές φιγούρες, με έμφαση στην ανθρώπινη παρουσία, χωρίς όμως να λείπουν τα υβριδικά, ζωολογικά στοιχεία. Συχνά τα παιδιά ζωγράφισαν αναγνωρίσιμα μέρη του ανθρώπινου σώματος κατ’ εικόνα, όπως ένα χέρι αντί για κεφάλι, ή κοινωνικές λεπτομέρειες, όπως είναι τα μοτίβα πάνω στα ρούχα (Κούβου, 2012). Τέλος, οι μαθητές και οι μαθήτριες οργάνωσαν με συνοχή το χώρο της σελίδας, με την ανθρώπινη παρουσία να κυριαρχεί, ενδεχομένως ως μία κατανόηση της προσωπικής τους ταυτότητας.

 

Το Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα Σύγχρονες Μυθολογίες για Εκπαιδευτικούς

 

Μέσα από την πρώτη αυτή φάση του προγράμματος, αναδείχθηκε η αναγκαιότητα της εξοικείωσης των εκπαιδευτικών προσχολικής και πρώτης σχολικής ηλικίας με τα εργαλεία και τις αρχές της εικαστικής μάθησης, για την κατανόηση και επεξεργασία των μεταμορφώσεων του ελληνικού μύθου στο σύγχρονο οπτικό πολιτισμό (Winkler, 2001). Μέσα από τη ζήτηση των ίδιων των εκπαιδευτικών για συμμετοχή στο πρόγραμμα, υλοποιήθηκε μία δεύτερη φάση του προγράμματος, τον Οκτώβριο του 2025, σε συνεργασία με τη Διεύθυνση Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Δ’ Αθήνας, που αφορούσε την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών σε ζητήματα σύγχρονου οπτικού πολιτισμού και ελληνικής μυθολογίας. Η δεύτερη αυτή φάση του προγράμματος, με τίτλο: «Σύγχρονες Μυθολογίες για Εκπαιδευτικούς» αποτέλεσε μία απογευματινή επιμόρφωση, που διοργανώθηκε από τις τοπικές συμβούλους εκπαίδευσης ΠΕ60 για την Περιοχή Δ’ Αθήνας. Πέρα από τη θεωρητική τεκμηρίωση, οι συμμετέχουσες είχαν την ευκαιρία να εξοικειωθούν με τεχνικές συλλογικής δημιουργικότητας, όπως το σουρεαλιστικό παιχνίδι “Cadavre Exquis”, ενώ διαμοιράστηκε στους εκπαιδευτικούς εκπαιδευτικό υλικό με τη μορφή flashcards, φύλλων εργασίας και υλικού ανατροφοδότησης για το πρόγραμμα. Κατά τη διάρκεια του προγράμματος, οι εκπαιδευτικοί χωρίστηκαν σε ομάδες και ανέλαβαν εκ περιτροπής μια σειρά έργων του Γαλλο-γερμανού καλλιτέχνη, ώστε να προτείνουν εκπαιδευτικές δραστηριότητες μουσειοπαιδαγωγικού χαρακτήρα.

 

Συμπεράσματα

 

Συμπερασματικά και προσεγγίζοντας το σύνολο του προγράμματος «Σύγχρονες Μυθολογίες» με αναστοχαστική διάθεση, η δράση επιχείρησε να ενθαρρύνει νέες αναγνώσεις της διδασκαλίας της μυθολογίας στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση, μέσα από τη συνανάγνωσή τους με το έργο του Hans Arp. Οι μαθητές και μαθήτριες που συμμετείχαν στο πρόγραμμα, επέδειξαν στοιχεία σχεδιαστικής ωριμότητας, με τη χρήση γνώριμων στοιχείων από τον αρχαίο Ελληνικό κόσμο, όπως οι μύθοι του Αισώπου ή οι Άθλοι του Ηρακλή να δημιουργούν ένα αίσθημα ελέγχου και σχεδιαστικής σταθερότητας, μέσα στην πολυπλοκότητα του σύγχρονου οπτικού περιβάλλοντος. Ενδιαφέρουσα πτυχή των ευρημάτων του προγράμματος υπήρξε η υβριδικότητα ως χαρακτηριστικό των μορφών που προέκυψαν και οι αναφορές τους στο σύγχρονο οπτικό πολιτισμό, αξιοποιώντας στοιχεία από υπερήρωες, με κινηματογραφικές ή άλλες καλλιτεχνικές αναφορές από τον σύγχρονο ψηφιακό κόσμο.

Η κυριαρχία της ανθρώπινης παρουσίας στα μυθολογικά πλάσματα που σχεδίασαν οι μαθητές και οι μαθήτριες, αλλά και η συνανάγνωσή της με άλλες μορφές από το φυτικό και το ζωικό βασίλειο, είναι ενδεικτικά της ενσωμάτωσης του ανθρώπου στο θεματογραφικό και μορφοπλαστικό λεξιλόγιο του Arp, μέσα από τη διαδικασία της αφαίρεσης. Γίνεται σαφές ότι ο συγκερασμός μυθολογικών στοιχείων και μοτίβων από τον σύγχρονο οπτικό πολιτισμό από τους μαθητές και τις μαθήτριες επιδεικνύει σχεδιαστική ωριμότητα, αισθητική καλλιέργεια και κριτική επιλογή στο οπτικό λεξιλόγιο των παιδιών.

Σε δεύτερο επίπεδο, η πλαισίωση του προγράμματος με τη δεύτερη φάση της επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών προσχολικής και πρώτης σχολικής ηλικίας αναφορικά με την αξιοποίηση του σύγχρονου οπτικού πολιτισμού ως εκπαιδευτικού εργαλείου, καταδεικνύει τη σημασία της παιδαγωγικής παρέμβασης για τον κριτικό αναστοχασμό πάνω στις αφηγήσεις που συγκροτούν την κλασσική αρχαιότητα, μέσα από τη σύγχρονη τέχνη.

 

Ευχαριστίες

 

Θερμές ευχαριστίες στην ιστορικό τέχνης και επιμελήτρια Νεοελληνικής και Ευρωπαϊκής Γλυπτικής της Εθνικής Πινακοθήκης, Άρτεμις Ζερβού, για την πολύτιμη βοήθειά της στην επιμέλεια και βελτίωση του κειμένου. Η συμβολή της υπήρξε καθοριστική για την κατανόηση και εμβύθιση στη ζωή και το έργο του Hans (Jean) Arp.

 

Βιβλιογραφία

 

Arp, J. (1972). Arp on Arp: Poems, Essays, Memories. The Documents of 20^th Century Art. New York: The Viking Press.

DuBois, F. (2006). Meeting the Centaur on the Way, Journal of Museum Education, 31:2, 143-150, DOI: 10.1080/10598650.2006.11510541.

Duncum, P. (2006). Visual culture in the art class: Case studies. Reston, VA: National Art Education Association.

Efland, A. D. (1990). A History of Art Education. New York: Teachers College Press.

Frauenfelder, D. (2005). Popular Culture and Classical Mythology. The Classical World, 98(2), 210–213. https://doi.org/10.2307/4352933

Freedman, K. (2003). Teaching Visual Culture. New York: Teachers College, Columbia University.

Garoian, Ch. & Gaudelius, Y. (2008). Spectacle Pedagogy: Arts, Politics and Visual Culture. Albany: State University Press of New York.

Gloyn, L. (2019). Tracking Classical Monsters in Popular Culture. London: Bloomsbury.

Hardwick, L. (2003). Reception Studies (Greece & Rome: New Surveys in the Classics). London: Oxford University Press.

Hardwick, L. & García-Jurado, P. (επιμ.). (1996). A Handbook to the Reception of Classical Mythology. Washington: National Gallery of Art.

Hardy, T. (2006). Art Education in a Postmodern World: Collected Essays. Bristol, UK; Portland, OR, USA: Intellect.

Hartog, A. & Wiegartz, V. (eds.) (2022). Arp and Company: The Cosmos of Forms and Studio Practice. Bremen: Gerhard-Marcks-Stiftung, Berlin/Rolandswerth: Stiftung Arp e.V.

Ι.Ε.Π. (2021). Πρόγραμμα Σπουδών για το Μάθημα της Ιστορίας στις Γ, Δ’ Ε και ΣΤ’ Τάξεις Δημοτικού. Αθήνα: Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής.

Κούβου, Ο. (2016). Παιδικό σχέδιο: η γνωστική προσέγγιση. Αθήνα: Gutenberg.

Κούβου, Ο. (2012). Παιδική ή Σχολική Τέχνη: το Παιδικό Σχέδιο και ο Οπτικός Πολιτισµός, στο: Παιδική Ηλικία και Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας. Β’ τόµος, Κούρτη Λ. (επιµ.). Αθήνα: Ηρόδοτος.

Trier, E. (1968). Jean Arp: Sculpture 1957-1966. London: Thames and Hudson.

Winkler, M. M. (2001). Classical Myth & Culture in the Cinema. Oxford: Oxford University Press.

πηγή: ΤΕΤΡΑΔΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

[1] Τίτλος γλυπτού του Hans Arp [Le Cœur d’un Monument, 1963]